شیرین کننده مصنوعی چیست؟ انواع شیرین کننده های مصنوعی و لیست قندهای مصنوعی پرمصرف

اگر مدتی است دنبال کاهش مصرف شکر هستی، رژیم گرفته‌ای، دیابت داری یا به‌عنوان قناد و شیرینی‌پز می‌خواهی محصولات کم‌قندتر تولید کنی، احتمالاً اسم شیرین کننده های مصنوعی زیاد به گوش‌ات خورده است.
اما دقیقاً شیرین کننده مصنوعی چیست؟ قند مصنوعی شامل چیست؟ و از بین این همه گزینه، کدام‌شان برای تو مناسب‌تر است؟

در این مقاله، قدم‌به‌قدم سراغ تعریف، انواع، مزایا و معایب و در نهایت لیست قندهای مصنوعی پرمصرف می‌رویم تا در پایان بتوانی آگاهانه‌ترین انتخاب را داشته باشی؛ چه در آشپزخانه خانه، چه در قنادی و چه در رژیم غذایی روزانه‌ات.

شیرین کننده مصنوعی چیست و قند مصنوعی شامل چیست؟

تعریف ساده شیرین کننده مصنوعی

شیرین کننده مصنوعی به موادی گفته می‌شود که طعم شیرین بسیار قوی دارند، اما یا کالری بسیار کمی دارند یا تقریباً بدون کالری هستند.
این ترکیبات معمولاً در آزمایشگاه ساخته می‌شوند یا از مواد طبیعی استخراج و سپس روی آن‌ها فرآیند شیمیایی انجام می‌شود تا شیرینی‌شان چند برابر شکر معمولی شود.

تفاوت اصلی آن‌ها با شکر سفید (ساکاروز) این است که:

• مقدار بسیار کمی از آن‌ها برای ایجاد شیرینی کافی است.
• بسیاری از آن‌ها روی قند خون تأثیر مستقیم ندارند یا تأثیرشان کمتر است.
• در رژیم‌های لاغری، محصولات دیابتی و نوشیدنی‌های رژیمی کاربرد گسترده‌ای دارند.

وقتی می‌پرسیم شیرین کننده مصنوعی چیست، در واقع درباره گروه بزرگی از مواد مختلف حرف می‌زنیم که هر کدام ویژگی‌ها و کاربردهای خاص خودشان را دارند.

قند مصنوعی چیست و قند مصنوعی شامل چیست؟

اصطلاح «قند مصنوعی» معمولاً به همین شیرین کننده های مصنوعی اشاره دارد؛ موادی مثل آسپارتام، سوکرالوز، ساخارین، آسه‌سولفام K و…
پس وقتی می‌گوییم قند مصنوعی شامل چیست، منظورمان ترکیباتی است که:

• طعم شیرین بسیار قوی دارند.
• بیشتر آن‌ها از نظر ساختار شیمیایی با قندهای طبیعی فرق می‌کنند.
• در صنایع غذایی، نوشیدنی‌ها، قنادی‌ها و حتی داروها استفاده می‌شوند.

در ادامه، این مواد را دقیق‌تر و با مثال بررسی می‌کنیم.

انواع شیرین کننده های مصنوعی؛ دسته‌بندی کلی

برای اینکه سردرگم نشوی، بهتر است اول یک دسته‌بندی کلی از انواع شیرین کننده مصنوعی داشته باشیم.

۱. شیرین‌کننده‌های با شدت شیرینی بالا (High-Intensity)

این گروه چند ده تا چند صد برابر شکر سفید شیرین هستند.
نمونه‌ها: آسپارتام، سوکرالوز، ساخارین، آسه‌سولفام K، سیکلامات.

ویژگی مهم این گروه:

• برای رسیدن به شیرینی مورد نظر به مقدار بسیار کمی از آن‌ها نیاز است.
• معمولاً کالری ناچیز یا صفر دارند.
• در نوشابه‌های رژیمی، شیرینی‌های دیابتی و محصولات «بدون شکر» زیاد دیده می‌شوند.

۲. الکل‌های قندی (Sugar Alcohols / Polyols)

از نظر ساختار شبیه قندها هستند، اما بدن آن‌ها را کامل جذب نمی‌کند.
نمونه‌ها: سوربیتول، زایلیتول، اریتریتول، مانیتول و…

ویژگی‌ها:

• شیرینی‌شان کمتر از شکر است، اما کالری کمتری دارند.
• تأثیرشان بر قند خون ملایم‌تر است.
• در آدامس‌های بدون قند، آبنبات‌ها و بعضی شیرینی‌های رژیمی استفاده می‌شوند.

۳. شیرین‌کننده‌های طبیعیِ فرآوری‌شده

مثل شیرین کننده استویا که منشاء گیاهی دارد، اما برای استفاده در صنایع غذایی فرآوری و خالص‌سازی می‌شود.
این گروه از نظر بازاریابی محبوب هستند، چون «طبیعی» به نظر می‌رسند، اما از نظر کاربرد شباهت زیادی به شیرین‌کننده‌های مصنوعی دارند.

لیست قندهای مصنوعی پرمصرف و اسم شیرین کننده های مصنوعی معروف

در این بخش، سراغ مهم‌ترین اعضای لیست قندهای مصنوعی می‌رویم. این قسمت برای کسانی که می‌خواهند برچسب محصولات غذایی را حرفه‌ای بخوانند، بسیار کاربردی است؛ چون یاد می‌گیری اسم شیرین کننده مصنوعی را روی بسته‌ها تشخیص بدهی.

آسپارتام (Aspartame)

آسپارتام یکی از شناخته‌شده‌ترین شیرین کننده های مصنوعی است که حدود ۱۸۰ تا ۲۰۰ برابر شکر سفید شیرین‌تر است.
در نوشابه‌های رژیمی، آدامس‌ها، ژله‌های رژیمی و بسیاری از دسرهای آماده استفاده می‌شود.

نکات مهم:

• آسپارتام در دمای بالا پایداری کامل ندارد، بنابراین برای پخت‌های طولانی در فر انتخاب ایده‌آلی نیست.
• افرادی که بیماری ژنتیکی «فنیل‌کتونوری» دارند، نباید از آن استفاده کنند؛ به همین دلیل روی بسته‌های حاوی این شیرین‌کننده هشدار درج می‌شود.

سوکرالوز (Sucralose)

سوکرالوز تقریباً ۶۰۰ برابر شکر شیرین‌تر است و یکی از محبوب‌ترین گزینه‌ها در قنادی و آشپزی مدرن محسوب می‌شود.

ویژگی‌ها:

• در دمای بالا پایدار است؛ یعنی برای پخت کیک، شیرینی و دسرهای پخته مناسب است.
• در نوشیدنی‌های رژیمی، سس‌ها، مرباهای بدون شکر و حتی بعضی محصولات لبنی استفاده می‌شود.
• طعم پس‌مانده‌اش نسبت به بعضی قندهای مصنوعی دیگر کمتر است، به همین دلیل مشتری‌ها راحت‌تر می‌پذیرند.

ساخارین (Saccharin)

ساخارین از قدیمی‌ترین قندهای مصنوعی است و حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ برابر شکر شیرین‌تر است.

مزایا:

• قیمت نسبتاً پایین.
• پایداری خوب در دماهای مختلف.

معایب:

در مصرف زیاد، طعم تلخ و فلزی پس از بلع احساس می‌شود.

معمولاً در ترکیب با شیرین‌کننده‌های دیگر استفاده می‌شود تا این طعم ناخواسته کمتر شود.

آسه‌سولفام K (Acesulfame-K)

این ماده حدود ۲۰۰ برابر شکر شیرین‌تر است و در اغلب نوشیدنی‌های رژیمی، دسرها و جایگزین‌های شکر استفاده می‌شود.

خصوصیات:

در دمای بالا بسیار پایدار است؛ بنابراین برای شیرینی‌پزی و پخت‌وپز مناسب است.

معمولاً به صورت ترکیبی با آسپارتام یا سوکرالوز استفاده می‌شود تا طعم نهایی متعادل‌تر شود.

سیکلامات (Cyclamate)

سیکلامات حدود ۳۰ برابر شکر شیرین‌تر است و به دلیل طعم نسبتاً نزدیک به شکر، در ترکیب با ساخارین کاربرد زیادی دارد.

نکته:وضعیت مجوز مصرف سیکلامات در کشورهای مختلف متفاوت است؛ در برخی کشورها کاملاً مجاز، در برخی محدود یا ممنوع است.

به همین دلیل در بازار جهانی، حضورش کمتر از سایر شیرین‌کننده‌ها شده است.

الکل‌های قندی (سوربیتول، زایلیتول، اریتریتول و…)

این گروه از نظر فنی «قند مصنوعی» کلاسیک نیستند، اما چون به‌عنوان شیرین‌کننده کم‌کالری استفاده می‌شوند، معمولاً در کنار آن‌ها معرفی می‌شوند.

• سوربیتول: در آدامس، آبنبات، شکلات‌های رژیمی و برخی محصولات مراقبت دهان.
• زایلیتول: محبوب برای سلامت دندان؛ در آدامس‌های بدون قند زیاد دیده می‌شود.
• اریتریتول: یکی از ملایم‌ترین‌ها برای گوارش؛ در محصولات کیتو و رژیمی بسیار استفاده می‌شود.

توجه: مصرف زیاد بعضی پلی‌ال‌ها می‌تواند باعث نفخ و مشکلات گوارشی شود، بنابراین تعادل مهم است.

استویا؛ شیرین کننده طبیعی، رقیب قندهای مصنوعی

شیرین کننده استویا از برگ‌های گیاه استویا گرفته می‌شود و تا چند صد برابر از شکر شیرین‌تر است.
اگرچه از منشاء طبیعی می‌آید، اما در فروشگاه‌ها معمولاً به‌شکل پودر یا مایع فرآوری‌شده عرضه می‌شود، به همین دلیل در کنار انواع شیرین کننده های مصنوعی قرار می‌گیرد و نقش رقیب آن‌ها را بازی می‌کند.

مزایا:

بدون کالری یا بسیار کم‌کالری.

اثر بسیار کم بر قند خون؛ محبوب افراد دیابتی و کسانی که رژیم کم‌کربوهیدرات دارند.

چالش‌ها:

در بعضی افراد طعم پس‌مانده گیاهی یا تلخ ایجاد می‌کند.

در دستورهای شیرینی‌پزی نیاز به تنظیم مجدد حجم مواد و بافت دارد؛ چون مانند شکر حجم نمی‌دهد.

مقایسه شیرین کننده های مصنوعی با شکر و سایر گزینه‌ها

برای انتخاب آگاهانه، بهتر است یک نگاه جدولی به تفاوت‌ها داشته باشیم.

جدول مقایسه شکر سفید، قندهای مصنوعی و استویا

گزینه شدت شیرینی نسبت به شکر کالری در واحد مصرف تأثیر بر قند خون مناسب برای پخت و پز طولانی نکات مهم
شکر سفید (ساکاروز) ۱ برابر بالا زیاد بله طعم طبیعی و آشنا، اما عامل اصلی اضافه‌وزن و افزایش قند خون
آسپارتام ۱۸۰–۲۰۰ برابر بسیار کم بسیار کم خیر، در دمای بالا ناپایدار مناسب نوشیدنی و دسر سرد؛ برای بیماران PKU مناسب نیست
سوکرالوز حدود ۶۰۰ برابر بسیار کم بسیار کم بله گزینه محبوب برای قنادی و محصولات «بدون شکر»
ساخارین ۳۰۰–۴۰۰ برابر بسیار کم بسیار کم بله طعم پس‌زمینه تلخ در مصرف زیاد، معمولاً ترکیبی استفاده می‌شود
آسه‌سولفام K ۲۰۰ برابر بسیار کم بسیار کم بله اغلب همراه با سایر شیرین‌کننده‌ها در نوشابه و کیک‌ها
پلی‌ال‌ها (زایلیتول…) ۰.۵ تا ۱ برابر متوسط، کمتر از شکر کم تا متوسط بله در مصرف زیاد ممکن است مشکلات گوارشی ایجاد کند
استویا ۲۰۰–۳۰۰ برابر تقریباً صفر بسیار کم نسبتاً پایدار، نیاز به تنظیم دستور گزینه پرطرفدار برای افراد دیابتی و رژیمی

این جدول یک دید سریع می‌دهد تا بفهمی هر شیرین کننده مصنوعی در چه شرایطی کاربرد مناسبی دارد و شکر در مقابل آن‌ها چه جایگاهی دارد.

شکر قهوه‌ای، شکر قهوه ای خشک و شکر قهوه ای تر

گاهی افراد به‌جای رفتن سراغ قند مصنوعی ترجیح می‌دهند از شکرهای کمتر فرآوری‌شده استفاده کنند؛ مثل شکر قهوه‌ای.
شکر قهوه‌ای به‌خاطر وجود ملاس، مزه و عطر کاراملی دارد و کمی مواد معدنی بیشتری نسبت به شکر سفید دارد، اما از نظر کالری تقریباً مشابه است.

در قنادی حرفه‌ای دو شکل مهم دارد:

• شکر قهوه ای خشک: دانه‌های جدا، مناسب برای برخی کوکی‌ها و شیرینی‌های خشک.
• شکر قهوه ای تر: بافت نم‌دار و فشرده‌تر، مناسب برای کیک‌های مرطوب و دسرهایی با طعم کاراملی.

اگرچه این انواع از نظر سلامتی معجزه نمی‌کنند، اما از نظر طعم و بافت، انتخاب جذابی برای قنادها هستند و می‌توانند بخشی از کاهش مصرف شکر سفید را پوشش دهند.

پود قند در برابر قند مصنوعی

پودر قند در شیرینی‌پزی نقش مهمی دارد؛ به‌خصوص در شیرینی‌های لطیف، کرم‌ها و تزیینات.
این ماده از نظر ماهیت همان شکر است، فقط دانه‌بندی‌اش بسیار ریز شده و معمولاً کمی نشاسته به آن اضافه می‌شود تا گلوله نشود.

بنابراین اگر هدفت صرفاً تغییر بافت، لطافت و ظاهر است، پودر قند به‌کار می‌آید؛ اما اگر به‌دنبال کاهش کالری و کنترل قند خون هستی، باید سراغ انواع شیرین کننده های مصنوعی یا استویا بروی.

مزایا و معایب استفاده از شیرین کننده های مصنوعی

مزایا استفاده از شیرین کننده مصنوعی

کاهش کالری دریافتی
با جایگزین کردن قندهای مصنوعی به‌جای بخشی از شکر، می‌توان کالری نوشیدنی‌ها، دسرها و حتی برخی غذاها را به‌شدت کاهش داد.

کمک به کنترل وزن و رژیم
برای افرادی که رژیم لاغری دارند، استفاده از شیرین‌کننده‌ها کمک می‌کند طعم شیرین را حفظ کنند، بدون اینکه هر بار حجم زیادی کالری اضافه کنند.

کمک به کنترل قند خون در دیابت
بسیاری از این مواد تأثیر مستقیم بر قند خون ندارند یا تأثیرشان کم است؛ بنابراین با نظر پزشک می‌توانند در برنامه غذایی افراد دیابتی جای بگیرند.

حفظ طعم شیرینی در محصولات دیابتی و رژیمی
اگر قناد یا تولیدکننده هستی، این مواد اجازه می‌دهند محصولاتی برای گروه‌های خاص (رژیمی، دیابتی) تولید کنی، بدون اینکه از جذابیت طعم شیرین محروم شوند.

معایب و چالش‌ها

وابستگی به طعم بسیار شیرین
بعضی افراد بعد از مدتی استفاده از قندهای مصنوعی، به طعم فوق‌العاده شیرین عادت می‌کنند و دیگر میوه یا غذاهای طبیعی برایشان کم‌طعم به نظر می‌رسد.

مشکلات گوارشی با پلی‌ال‌ها
الکل‌های قندی مثل سوربیتول و زایلیتول در مصرف زیاد می‌توانند باعث نفخ، دل‌پیچه و اسهال شوند. روی برچسب‌ها معمولاً هشدار مصرف زیاد دیده می‌شود.

ابهام‌ها و حساسیت‌ها در مطالعات علمی
هرچند سازمان‌های معتبر جهانی مصرف قندهای مصنوعی را در حد «میزان مجاز روزانه» ایمن می‌دانند، اما همچنان پژوهش‌ها ادامه دارد. برای همین بهتر است دچار افراط نشویم.

اثر روانی «بدون کالری، پس هرچقدر خواستم می‌خورم»
گاهی افراد به‌دلیل مصرف نوشابه‌های رژیمی و شیرینی‌های کم‌کالری احساس امنیت کاذب پیدا می‌کنند و در نهایت کل غذای روزانه‌شان پرکالری می‌شود. تعادل همیشه مهم است.

چگونه شیرین کننده مناسب خودمان را انتخاب کنیم؟

انتخاب بین شکر، قند مصنوعی، استویا، شکر قهوه‌ای و… بسته به شرایط هر فرد و هدفش متفاوت است.

اگر رژیم لاغری داری

تمرکز اصلی باید روی کاهش کلی کالری و بهبود کیفیت غذا باشد، نه فقط تعویض شکر با قند مصنوعی.

می‌توانی در نوشیدنی‌ها، دسرهای ساده و میان‌وعده‌ها از سوکرالوز، استویا یا بعضی پلی‌ال‌ها استفاده کنی.

مراقب باش شیرینی محصولاتت «بیش از حد» نشود که ذائقه‌ات را خراب کند.

اگر دیابت داری

حتماً قبل از انتخاب هر شیرین کننده مصنوعی با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کن.

اغلب استویا، سوکرالوز و برخی الکل‌های قندی در چارچوب مقدار مجاز، گزینه‌های قابل قبول‌تری هستند.

یادت باشد باقی ترکیبات غذا (چربی، کربوهیدرات، فیبر) هم روی قند خون تأثیر دارند، نه فقط شیرین‌کننده.

اگر قناد یا شیرینی‌پز هستی

• برای محصولات دیابتی یا رژیمی، سوکرالوز و آسه‌سولفام K معمولاً عملکرد خوبی در حرارت فر دارند.
• می‌توانی ترکیبی از قندهای مصنوعی و شکر (یا شکر قهوه ای خشک / شکر قهوه ای تر) استفاده کنی تا هم کالری را کاهش دهی و هم بافت و قوام شیرینی حفظ شود.
• در محصولات تزیینی، همچنان پودر قند جایگاه خودش را دارد، اما برای نسخه‌های رژیمی باید به سراغ استویا و سایر شیرین‌کننده‌ها بروی.

چند سوال متداول درباره شیرین کننده های مصنوعی

جمع‌بندی؛ شیرین‌تر، اما آگاهانه‌تر

حالا که می‌دانی شیرین کننده مصنوعی چیست، با انواع شیرین کننده های مصنوعی آشنا شده‌ای و لیست قندهای مصنوعی پرمصرف را می‌شناسی، انتخاب برایت خیلی ساده‌تر است.
اگر رژیم لاغری داری، اگر دیابت همراهت است، یا اگر به‌عنوان قناد می‌خواهی محصولاتی مناسب گروه‌های خاص تولید کنی، می‌توانی با ترکیب هوشمندانه شکر، قندهای مصنوعی، استویا و حتی موادی مثل شکر قهوه ای خشک، شکر قهوه ای تر و پود قند به تعادل برسـی؛ تعادلی بین طعم، سلامتی و لذت از خوردن.

در نهایت مهم این است که:

• برچسب‌ها را آگاهانه بخوانی و اسم شیرین کننده مصنوعی را بشناسی.
• به جای افراط یا ترس کامل، از اصل «اعتدال و تنوع» در تغذیه پیروی کنی.

و اگر بیماری خاصی مثل دیابت داری، حتماً قبل از تغییرات جدی در نوع شیرین‌کننده‌ها با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنی.